دستورات پرکاربرد لینوکس

دستورات لینوکس ابزارهای اصلی برای ارتباط با سیستم‌عامل هستند. با یادگیری این دستورات می‌توانید فایل‌ها را مدیریت کنید، سیستم را پیکربندی کنید، اطلاعات بگیرید و کارهای روزمره را به سرعت انجام دهید. این مقاله مخصوص افرادی است که تازه با لینوکس آشنا شده‌اند و می‌خواهند مهم‌ترین دستورات را به سادگی یاد بگیرند.

۱. دستورات مسیریابی

این دستورات به شما کمک می‌کنند که در ساختار پوشه‌های لینوکس حرکت کنید و ببینید کجا هستید.

pwd – نمایش مسیر فعلی

دستور pwd (Print Working Directory) مسیر کامل دایرکتوری فعلی را نشان می‌دهد:

pwd
# Output: /home/username

ls – نمایش محتویات دایرکتوری

با ls می‌توانید لیست فایل‌ها و پوشه‌های یک مسیر را ببینید. گزینه‌های پرکاربرد:

• ls -l : نمایش جزئیات کامل (مجوزها، مالک، حجم، تاریخ).
• ls -a : نمایش همه فایل‌ها شامل فایل‌های مخفی که با نقطه شروع می‌شوند.
• ls -lh : نمایش حجم فایل‌ها به صورت قابل خواندن (مثلاً KB، MB).

ls -l
# Output: drwxr-xr-x 2 user user 4096 May 25 10:00 Documents

cd – تغییر دایرکتوری

با cd (Change Directory) بین پوشه‌ها جابه‌جا می‌شوید:

cd /home/user/Documents   # رفتن به پوشه Documents
cd ..                     # رفتن به یک سطح بالاتر
cd ~                      # رفتن به پوشه خانه کاربر
cd /                      # رفتن به ریشه سیستم

۲. مدیریت فایل‌ها و دایرکتوری‌ها

این دستورات برای ایجاد، کپی، انتقال و حذف فایل‌ها و پوشه‌ها استفاده می‌شوند.

mkdir – ساخت دایرکتوری جدید

mkdir my_folder           # ساخت یک پوشه
mkdir -p parent/child     # ساخت پوشه با زیرپوشه‌های تو در تو

touch – ایجاد فایل خالی

touch file.txt            # ساخت فایل متنی خالی

cp – کپی کردن

cp file.txt backup.txt    # کپی فایل
cp -r folder1 folder2     # کپی کامل یک پوشه (با گزینه -r)

mv – انتقال یا تغییر نام

mv file.txt /tmp/         # انتقال فایل به پوشه tmp
mv old_name.txt new_name.txt  # تغییر نام فایل

rm – حذف فایل‌ها و پوشه‌ها

rm file.txt               # حذف یک فایل
rm -r folder/             # حذف یک پوشه و همه محتویات آن
rm -f file.txt            # حذف اجباری بدون سوال

rmdir – حذف دایرکتوری خالی

rmdir empty_folder        # فقط پوشه‌های خالی را حذف می‌کند

۳. مشاهده محتوای فایل‌ها

برای دیدن محتوای فایل‌های متنی از این دستورات استفاده می‌کنیم.

cat – نمایش کامل فایل

cat file.txt              # کل محتوا را نمایش می‌دهد

less – نمایش صفحه‌به‌صفحه

برای فایل‌های بزرگ، less محتوا را صفحه‌به‌صفحه نشان می‌دهد. با کلیدهای Space به جلو و b به عقب بروید.

less long_file.log

head و tail – نمایش ابتدا یا انتهای فایل

head -n 20 file.txt       # نمایش ۲۰ خط اول
tail -n 10 file.txt       # نمایش ۱۰ خط آخر
tail -f logfile.log       # دنبال کردن زنده تغییرات فایل (مفید برای لاگ‌ها)

۴. مدیریت مجوزها

در لینوکس هر فایل و پوشه دارای مجوزهایی برای خواندن (r)، نوشتن (w) و اجرا (x) است.

chmod – تغییر مجوزها

می‌توانید با اعداد (مثل ۷۵۵) یا با حروف (مثل u+x) مجوزها را تغییر دهید:

chmod 755 script.sh       # مالک: خواندن، نوشتن، اجرا | گروه و دیگران: خواندن و اجرا
chmod u+x script.sh       # افزودن مجوز اجرا برای مالک

chown – تغییر مالک

chown user:group file.txt # تغییر مالک و گروه فایل

۵. اطلاعات سیستم

این دستورات اطلاعات مفیدی درباره سیستم و منابع آن به شما می‌دهند.

• uname -a : نمایش اطلاعات هسته سیستم.
• df -h : نمایش فضای استفاده شده و خالی دیسک‌ها (به صورت قابل خواندن).
• du -sh folder/ : نمایش حجم کل یک پوشه.
• free -h : نمایش میزان حافظه RAM و Swap استفاده شده.
• ps aux : نمایش لیست فرایندهای در حال اجرا.
• top یا htop : نمایش منابع سیستم به صورت زنده.

df -h
# Output: Filesystem      Size  Used Avail Use% Mounted on
#         /dev/sda1       100G   30G   70G  30% /

۶. جستجو و فیلتر

grep – جستجوی متن در فایل‌ها

grep یکی از قدرتمندترین ابزارها برای جستجوی الگوهای متنی است:

grep "error" logfile.log          # پیدا کردن خطوط حاوی "error"
grep -r "TODO" src/                # جستجوی بازگشتی در همه فایل‌های پوشه src
grep -i "warning" file.txt         # جستجوی بدون توجه به بزرگ/کوچکی حروف

find – جستجوی فایل‌ها و پوشه‌ها

find /home -name "*.txt"           # پیدا کردن همه فایل‌های txt در پوشه home
find /var/log -size +10M           # پیدا کردن فایل‌های بزرگتر از ۱۰ مگابایت

۷. دستورات شبکه

• ping google.com : بررسی اتصال به یک سرور.
• curl https://api.example.com : ارسال درخواست HTTP و دریافت پاسخ.
• wget https://example.com/file.zip : دانلود فایل از اینترنت.
• ssh user@server.com : اتصال امن به یک سرور از راه دور.

ping -c 4 8.8.8.8
# ارسال ۴ بسته به سرور DNS گوگل و بررسی پاسخ

۸. فشرده‌سازی و آرشیو

tar – ایجاد و استخراج آرشیو

tar -czf archive.tar.gz folder/    # فشرده‌سازی یک پوشه با فرمت gzip
tar -xzf archive.tar.gz            # استخراج فایل فشرده

gzip و gunzip

gzip file.txt               # فشرده‌سازی یک فایل (تبدیل به file.txt.gz)
gunzip file.txt.gz          # باز کردن فایل فشرده

۹. مدیریت پردازش‌ها

• ps aux | grep firefox : پیدا کردن پردازش‌های مربوط به Firefox.
• kill -9 PID : متوقف کردن اجباری یک پردازش با شناسه PID.
• killall firefox : بستن همه پردازش‌های Firefox.
• bg : ادامه دادن یک پردازش متوقف‌شده در پس‌زمینه.
• fg : آوردن یک پردازش پس‌زمینه به جلو.

# اجرای یک دستور در پس‌زمینه
long_running_task &
# مشاهده پردازش‌های پس‌زمینه
jobs

۱۰. دریافت راهنما

man – نمایش دفترچه راهنما

man ls                     # نمایش راهنمای کامل دستور ls

--help – راهنمای سریع

اکثر دستورات با گزینه --help توضیح مختصری از خود نشان می‌دهند:

ls --help

جمع‌بندی و گام‌های بعدی

در این مقاله با مهم‌ترین دستورات لینوکس آشنا شدید. حالا می‌توانید در محیط ترمینال کارهای روزمره را انجام دهید. برای پیشرفت بیشتر:

• هر روز چند دستور جدید را تمرین کنید و با گزینه‌های آنها آشنا شوید.
• از man و --help برای یادگیری دستورات جدید استفاده کنید.
• کتاب «The Linux Command Line» (ترجمه فارسی در کتابخانه لینوکس) منبع عالی برای عمیق‌تر شدن است.
• در ترمینال زیاد کار کنید تا دستورات برایتان عادی شوند.